Galizien

O naszym slynnym kartografie ze Steinau

Wielu z nas starszych przypomni sobie z okresu lat szkolnych, że na mapach wiszących na ścianach widniał napis: Wydawnictwo Freytag i Berndt w Wiedniu opracowanie Johann Georg Rothaug Chociaż te podwójne imiona brzmią swojsko, tylko wtajemniczeni, czyli nauczyciele i inne osoby wykształcone wiedziały, że Rothaug pochodzący z niemieckiej osady w Galicji był autorem opracowania map ściennych, atlasów i globusów znanych na całym świecie. Jego prace kartograficzne rozpowszechniane przez wiedeńskie Wydawnictwo Freytag i Berndt ukazywały się nie tylko w języku niemieckim ale i w innych językach naddunajskiej monarchii oraz w językach: bułgarskim, ruskim, angielskim, francuskim i hiszpańskim.

W 1981 roku Rothaug ożenił się powtórnie z Elisabeth Günther. Swą żonę sprowadził ze Steinau, co dobitnie dowodzi jego ścisłego powiązania z rodzinną miejscowością w Galicji. Wakacyjne pobyty Rothauga w Steinau były niepowtarzalnymi przeżyciami dla młodzieży szkolnej. Nie zapominał o odwiedzinach wiejskiego pastwiska. Bez problemu umiał w doskonały sposób przekazać pastuchom, w formie zabawy, wiadomości z biologii i geografii. Niejeden z nich, zachęcony przykładem Rothauga rozwinął swe umiejętności i osiągnął sukcesy w szkolnictwie.

Rothaug miał dwoje dzieci z drugiego małżeństwa. Przy życiu pozostała jedna córka, Elfriede Schilcher. Mieszkała w Klosterneuburgu koło Wiednia. To jej zawdzięczamy informacje dotyczące życia Rothauga. Od niej też wiemy, że napisał obszerną autobiografię, która w wyniku zawirowań lat 1945-46 zaginęła.

W czasie trwania drugiego małżeństwa oddał się całkowicie pracom kartograficznym. Największe znaczenie w jego pracy miały kontakty z wydawnictwem Freytag i Berndt. W tym czasie nauki krajoznawcze były nowością. Rothaug jako pierwszy wpadł na pomysł, aby naukę o kraju wykorzystaś do stworzenia szkolnego atlasu. Wydawnictwo Freytag i Berndt podchwyciło tę ideę. W wyniku współpracy z wydawnictwem, w roku 1893 ukazał się Wiedeński Atlas Krajoznawczy (Wiener Heimatatlas). Był przeznaczony dla szkół powszechnych i zyskał ogromne uznanie wśród wiedeńskiego grona pedagogicznego. W roku 1894 powstała mapa ścienna Monarchii Austriacko-Węgierskiej, w 1897 roku ukazała się mapa półkul ziemskich, mapa ścienna Europy i atlas dla szkoły powszechnej. Standartowym dziełem był wydany w 1898 roku Atlas Szkoły Miejskiej, który w krótkim czasie rozpowszechnił się we wszystkich szkołach w Austrii i ukazywał się ciągle w nowych, rozszerzonych wydaniach.

Szczególną zaletą dzieł kartograficznych wydawnictwa Freytag i Berndt było ujednolicenie podziałki na mapach. Jest to zasługa Rothauga, który na ten szczegół kładł duży nacisk. Dbał też o to, by mapy i atlasy obejmowały przedstawione obszary zawsze w jednakowy sposób, zgodny z obszarem zawartym na mapach ściennych. Rothaugowi i wydawnictwu Freytag i Berndt zawdzięcza się to, że w dużym stopniu Austria uniezależniła się od zagranicznych wydawnictw. Austryjackie prace kartograficzne stały się znane za granicą i były pożądane w obcych krajach. Działanie to zyskało uznanie rządu. Franciszek Józef I na przełomie XIV i XX wieku przyznał Rothaugowi, naszemu wybitnemu rodakowi dwa tytuły: profesora i urzędnika sprawującego nadzór.

Nie sposób wymienić wszystkich dzieł powstałych w czasie współpracy Rothauga z wydawnictwem Freytag i Berndt. Należy zwrócić uwagę na cechy map freytagowskich w stosunku do innych wydawnictw austriackich. Rothaug zwróci£ szczególną uwagę na skalę barw, występującą na jego mapach. Użyte przez niego stopniowanie kolorów dla różnych wysokości terenu, w bardzo plastyczny i naturalny sposób ukazało różnorodność ukształtowania terenu. Tę zaletę można było zobaczyć na wydanej w 1903 roku mapie ściennej okolic Wiednia (podziałka 1: 30 tys.). W 1906 roku powstała następna kolorowa mapa ścienna Dolnej Austrii (podz. 1: 150 tys.). Rothaug pierwszy w Austri zastosował boczne oświetlenie. Jest ono bardzo ważne dla graficznego przedstawienia terenów górzystych. Ten efekt plastyczny polega na tym, że można wyobrazić sobie światło padające na zbocze góry z północnego zachodu co powoduje zatopienie jego przeciwnej strony w cieniu.

W 1908 roku ukazały się globusy ziemskie (nakładem wydawnictwa Freytag i Berndt), przy tworzeniu których Rothaug miał duży udział. W celu ułatwienia nauki przy pomocy globusa, wymyślił przestawianą pokrywę, która rzucała na globus cień. Pokrywa wykonana była z czarnej blachy i tak połączona z globusem, że można było różne długości dnia i nocy na całej kuli ziemskiej przedstawić obrazowo. Ten wynalazek został w 1907 roku zatwierdzony przez Cesarski Urząd Patentowy pod numerem 28998.

W 1912 roku dla propagowania dzieł kartograficznych firmy Freytag i Berndt powołano do życia Pismo Kartograficzne i Szkolnogeograficzne. Rothaug przejął kierownictwo nad tym wydawnictwem. Pismo to w krótkim czasie wyszło poza ramy wydawnictwa domowego i zdobyło szeroki zasięg. Omawiano w nim zagadnienia nauczania i pedagogiki, przedstawiano fachowo artykuły innych wydawnictw. Znani naukowcy ze wszystkich krajów niemieckojęzycznych uczestniczyli w tworzeniu tego pisma.

Z wybuchem pierwszej wojny światowej siły twórcze Rothauga zaczęły widocznie słabnąć. Atak serca spowodował, że nie powrócił do dawnej formy. Coraz częściej wyjeżdżał do wiejskiego domu w Ober-Rohrbach (koło Wiednia) i poświęcał się swojej rodzinie, pracy w ogrodzie i polowaniom. Tragedią jego życia stało się to, że na skutek całkowitej utraty wartości i likwidacji korony w Austrii, umowy zawarte z wydawnictwami odnośnie zobowiązań płatniczych nie mogły zostać zrealizowane. Po rozbiciu monarchii Austro-Węgierskiej nowo powstałe państwa nie kontynuowały starych umów wydawniczych. Tylko firma Freytag i Berndt pozostała wierna wobec Rothauga i odnowiła z nim umowy. W 1921 roku austriacki rząd przyznał mu powtórnie tytuł urzędnika sprawującego nadzór. Cztery lata później zmarł w szpitalu w Korneuburgu, zostawiając rodzinę, duży krąg przyjaciół i dawnych współpracowników w głąbokiej żałobie".

Źródło: „...bis nach Steinau“ von Günther Kuhnke. Seite 228-231, Galiziendeutsches Heimatarchiv, Gruppe I/5 Nr. 165

Z innego źródła otrzymałem informację, że Johann Georg Rothaug zmarł 4 marca 1924 roku w Wiedniu.

Jeszcze o Johann Georg Rothaug

Fragment ze stony w języku niemieckim

www.univie.ac.at/geographie/ifgr/stzw/lehramt/fachdidaktik/home/wsitteSCHULATLAS1.htm

przetłumaczyłem na język polski:

"ATLAS SZKOLNY I. (O jego historii w Austrii)

Autor: Wolfgang Sitte (1999 - do tej pory nie opublikowany Artykuł o Austiackiej fachowej dydaktyce GW - Hg. H.Wohlschlägl/W.Sitte, Institut für Geographie der Universität Wien)

Również Johann Georg Rothaug, który już w latach 80 XIX wieku w wydawnictwie Artaria i Tempsky, a od lat 90 w wydawnictwie Freytag-Berndt opracowywał szkolne i inne do celów naukowych mapy. Rothaug starał się, w oparciu o opracowaną w wydawnictwie Freytag-Berndt skalę kolorów, o polepszenie przedstawiania różnorodności terenu. Jego Szkolny Altas Ojczyzny oparty na podożu informacji o ojczyźnie zawierał mapy i obrazy dla sześcio- i więcej klasowych szkół (Volkschulen i Bürgerschulen; wydane dla Krain und Küstenland, 2 wydanie 1912) z 62 mapami, z tego 25 map fizycznych w małej skali, które nie były przedstawione na białym tle, lecz na niebieskim otoczonym ramką, co zwiększało ich działanie. Jego osiem tematycznych map nie miało formatu znaczków pocztowych, lecz były mapami całostronicowymi. Dydyktycznie interesujące jest również, że istnieje też mapa przyjścia wiosny. 45 częściowo kolorowe obrazy pokazują budowle, krajobrazy i typy ludzi. Najważniejsze pojęcia geograficzne ujednolicone w jednym idealnym kolorowym obrazie przedstawione zostały w idealnym krajobrazie. Atlas zawiera również jedno zdjęcie zrobione z balonu. Już w latach 90 XIX wieku umieszczał Rothaug na niektórych szkolnych mapach belkowe i kołowe diagramy, aby obrazowo przedstawić uczniom wielkość powierzchni i zaludnienie krajów."